ورزشی های کودتاچی

سایت گروه مجلات همشهری: چهره های ورزشی در ماجرای کودتای 28 مردا چه نقشی داشتند ؟ نشریه ورزشی « تماشاگر» گروه مجلات همشهری در گزارشی به این موضوع پرداخته است.

مهدی حدادپور در این گزارش ، به نقش شعبان جعفری ( بی مخ ) به عنوان رییس فدراسیون ورزش های باستانی و پرویز خسروانی مدیر باشگاه تاج سابق اشاره کرده است. این گزارش در بخش « وقت اضافه» منتشر شده که در هر شماره به بخشی از تاریخ ورزش ایران می پردازد.
متن این گزارش در ادامه می آید:

کودتای 28مرداد، یکی از مهم‌ترین اتفاقات سیاسی در قرن معاصر است. این اتفاق نه‌تنها در ایران بلکه در خاورمیانه و حتی سراسر دنیا، تاثیرات گسترده‌ای داشت. اتفاقی که سلطه‌گری آمریکا را در خاورمیانه به اوج رساند و احزاب منتقد قدرت را در ایران خانه‌نشین کرد.

اتفاقی که برای سران 2دولت حامی آن یعنی دوایت آیزنهاور آمریکایی و وینستون چرچیل انگلیسی امتیاز سیاسی فوق‌العاده‌ای به‌حساب می‌آمد. این کودتا باعث شد نفت ایران که از ماه مارس1951 (29اسفند 1329) از تیول انگلیسی‌ها خارج شده بود به این 2کشور برگردد.

قتی در مهرماه سال1331، چرچیل بار دیگر نخست‌وزیر انگلستان(1) و در آبان1952 آیزنهاور رئیس‌جمهور آمریکا شدند، استارت کودتا علیه دولت  وقت ایران شد. عملیات کودتا، آژاکس نام گرفت و «کرمیت روزولت» و «آلن دالس» از سیا، مجری اداره و انجام عملیات در ایران بودند.

آغاز طرح از بهمن سال1331 بود. ما در این مقال سعی نداریم به ابعاد سیاسی و تاریخ‌نگاری داستان 28مرداد بپردازیم بلکه تنها در مورد ابعاد ورزشی 28مرداد و دخالت ورزش در این کودتا حرف می‌زنیم. کودتای 28مرداد در ایران چند همکار جدی برای محافل امنیتی و اطلاعاتی آمریکا و انگلستان یعنی سیا و اینتلیجنت‌سرویس داشت که به توضیح این عوامل نمی‌پردازیم و به‌طور خلاصه، آن‌ها را معرفی می‌کنیم: سر شاپور ریپورتر، فضل‌ا... زاهدی، برادران رشیدیان و برادران ذوالفقاری.

بعد از قیام مردمی 30تیرماه1331، اتفاقات بدی در سیاست معاصر ایران رخ داد که نشات‌گرفته از تحلیل و پیش‌بینی‌های نادرست سران احزاب از اوضاع مملکت بود.

در این سال‌ها، کانون‌های اطلاعاتی انگلستان شروع به انداختن بذر نفاق بین  مصدق وآیت‌ا... کاشانی کردند. هر چند اشتباه  مصدق را در بروز شکاف با کاشانی بیشتر می‌دانیم اما باید صادقانه ادعا کنیم که تقصیر مصدق در این اشتباه تاریخی کمتر از آنچه هست به تصویر کشیده ‌می‌شود و مصدق کهنسال با تجربه حضور 45ساله در سطح اول سیاست بین‌المللی، آن‌طور که برخی از مورخان نه‌چندان منصف روایت می‌کنند، نباید چنان گاف تاریخی می‌داد که سرنوشت ایران را بار دیگر به گذشته برگرداند و زمینه‌های پیشرفت و تداوم دیکتاتوری یک سلطان بی‌خرد و جوان را فراهم کند. به‌هرحال از سوی اطرافیان مرحوم‌آیت‌ا... ابوالقاسم کاشانی هم اشتباهاتی سر زد که به اختلاف این دو چهره منجرشد.

آیت‌ا...کاشانی در این میان تحلیل دقیق‌تری از وقایع داشت اما چون میانه 2گروه شکراب شده بود، تحلیل او به حل ماجرا کمک نکرد و وضع به آن‌جا رسید که در روز 25مرداد1332، شاه سابق با پرواز تهران-رم در حالی که سرتیپ خاتم(داماد آینده خانواده پهلوی) هدایت هواپیما را بر عهده داشت، همراه با همسرش ثریا بختیاری ایران را ترک کرد. همان روز کودتاچیان شکست خوردند ولی مصدق بار دیگر تصور اشتباهی کرد. او فکر می‌کرد همه چیز تمام شده و کودتاچیان بازنده شده‌اند، اما واقعا این‌گونه نبود.

آیت‌ا...کاشانی، مصدق را از بروز کودتایی دیگر خبر داد و مصدق جواب داد: «‌من مستحضر به پشتیبانی از ملت ایران هستم، والسلام»! پاسخ او اختلافات را به اوج رساند. روز 28مرداد از راه رسید، روزی که سرفصلی تازه در قیام‌های ضدمردمی را علیه مردم رقم زد.

در این‌جا بد نیست به معرفی یکی از عوامل مهم کودتا یعنی شعبان جعفری بپردازیم. شعبان متولد سال1300 بود و سال1387 درست در همین روز 28مرداد در کالیفرنیا درگذشت. او در 15سالگی به‌علت نزاع خیابانی به زندان افتاد، در 19سالگی به سربازی رفت و در زمان حمله متفقین از خدمت گریخت. به‌رغم تکذیب بازماندگان فدائیان اسلام، زمانی خود را مرید آن‌ها و زمانی دیگر حامی حزب زحمتکشان به رهبری مظفر بقایی معرفی می‌کرد.

 او در جریان قیام 30تیر به حمایت از مصدق برخاست و به زندان افتاد. ظهر روز 28مرداد32 فضل‌ا... زاهدی در اجرای نقشه کودتا او را از زندان بیرون آورد و شعبان ملقب به «شعبان بی‌مخ» و «شعبان درخونگاه»، با طیب حاج‌رضایی(که بعدها به‌نفع مردم توبه کرد و به‌شهادت رسید)، حسین رمضون‌یخی، اصغر سسکی، قاسم گلوبندکی، ناصر جگرکی و عباس کاووسی از امین‌الدوله و گمرک به‌سمت خانه مصدق حمله کردند. آن‌ها همراه حمیدرضا پهلوی( برادر کوچک محمدرضای مخلوع)وقتی به خانه مصدق رسیدند که او از درب پشتی گریخته بود. گروهی دیگر از کودتاچیان نیز به رهبری ملکه اعتضادی و رقیه آزادپور و جمعی از روسپیان قلعه‌نو از خیابان استانبول به میدان ارگ رسیدند.

شعبان جعفری هر 2گروه را هدایت کرده و در زمانی که هنوز بین مردم معروفیتی‌(نه‌محبوبیتی) داشت آن‌ها را از جنوب شهر تهران علیه مصدق شوراند. جعفری، قهرمان رشته چرخ در ورزش باستانی بود و مردم هم‌سال‌ها بود که  باستانی‌کارها را دوست داشتند. هرچند بعدها، مردم با ماهیت سیاه او آشنا شده و از او روی برگرداندند و شعبان پهلوان و شعبان درخونگاه و شعبان جعفری، فقط مبدل به شعبان بی‌مخ شد.

بعدها شعبان با خدمتی که به محمدرضا پهلوی مخلوع کرده بود قصد داشت نام خود را به شعبان «تاج‌بخش» تغییر دهد که با تذکر دربار از این کار انصراف داد. با این حال صاحب ورزشگاهی بزرگ به اسم جعفری شد. ساخت این ورزشگاه 3سال طول کشید و محمدرضا آن را شخصا افتتاح کرد(2) در روز 15خرداد42 مردم ورزشگاه او را‌ آتش زدند.


                                                                                                                                                                                           ******

اما به‌جز شعبان جعفری، باشگاه تاج‌سابق به مدیریت پرویز خسروانی پایگاه استقرار به اصطلاح مردمی شد و ساماندهی کودتا را در وسط شهر بر عهده گرفت. باشگاه تاج ستاد عملیاتی درون‌شهری کودتا بود هرچند کرمیت روزولت از مدت‌ها قبل یک ستاد زیرزمینی را برای کودتا ساخته بود که از محل آن تنها زاهدی و برادران رشیدیان اطلاع داشتند.

گروه مرکزی کودتاگران را فضل‌ا... زاهدی با کمک دو عنصر کاملا فوتبالی اداره می‌کردند. یکی گیلانشاه که فرمانده نیروی هوایی، رئیس فدراسیون فوتبال و از فوتبالیست‌های قدیمی بود و دیگری عباس فرزانگان که از بازیکنان برتر دهه20 فوتبال ایران بود.

این گروه 35تانک را در اختیار گرفته و به مرکز بیسیم تهران در پیچ شمیران حمله کردند. هرچند اردشیر زاهدی فرزند فضل‌ا... به اصفهان رفت و ارتش اصفهان را آماده حمله به تهران در صورت شکست دولت کودتا کرد و تیمور بختیار هم یک تیپ نظامی کامل را آماده حرکت از کرمانشاه به تهران کرده

بودند. به‌هرحال در غروب روز 28مرداد سال1332، رژیم کودتا بر مسند کار قرار گرفت. زاهدی به رم تلفن زد و بعد از عرض تبریک(!) به محمدرضا، کشور را آماده بازگشت او اعلام کرد و بدین‌ترتیب زندگی شعبان جعفری متحول شد. او 53سال بعد در همین روز 28مرداد درگذشت. مردی که با حمله به دکتر حسین فاطمی -وزیر امور خارجه دولت مصدق- به او و خواهرش سلطنت فاطمی جسارت کرده و پیکر نحیف و بیمار دکتر فاطمی را در مسیر دادگاه با چاقو مضروب کرد، در فلاکت و بدنامی تمام درگذشت.(3)

با تمام احترام ظاهری که شاه مخلوع به این قهرمان رشته باستانی و رئیس فدراسیون ورزش‌های باستانی داده بود نام «بی‌مخ» همیشه برایش ثبت شد. گیلانشاه در ازای این خوش‌خدمتی و خیانتش به مردم از فرماندهی نیروی هوایی خلع و جایش را به محمد خاتمی داد که خودش به شاه معرفی کرده بود، پیشرفت فرزانگان در ارتش متوقف شد.

 خسروانی به‌دلیل قمار و بهایی بودن بی‌آبرو شد و امروز در انگلستان یک عنصر کاملا نیازمند است. باشگاه تاج در ابتدای انقلاب اسلامی به‌دست مردان انقلاب افتاد و خیانتکاران از آن بیرون آمدند.

کودتای 28مرداد، پایه‌های سلطنت محمدرضا پهلوی را به مدت 25سال در ایران محکم کرد. ورزش در شکل‌گیری این کودتا دخالتی آشکار داشت. شعبان جعفری، هدایت‌ا... گیلانشاه، عباس فرزانگان و پرویز خسروانی و باشگاه تاج ‌سابق‌‌در این زمینه فعالیت کردند و اگر نبودند، 28مردادی در ادبیات سیاسی ایران وجود نداشت.

ویژه نامه ورزشی «تماشاگر» در هر ماه دو بار منتشر می شود. تازه ترین اخبار ایران و جهان در حوزه ورزش به ویژه فوتبال در این مجله در دسترس علاقه مندان قرار دارد. ویژگی اصلی تماشاگر ، «پرونده » های مفصل آن درباره موضوعات مناقشه برانگیز ورزش است . معرفی گیم های ورزشی ، آن سوی آب  و پرداختن به سایر رشته های ورزشی نیز از دیگر بخش های این نشریه است .

شماره نیمه دوم مرداد ماه همچنین پرونده مفصلی درباره ماه مبارک رمضان و شرایط ورزشکاران دارد که با چهره هایی که در سایر کشورها تجربه بازی دارند درباره روزه دار بودن در یک کشور غیر مسلمان گفتگو شده است. 


 پی‌نوشت

1-چرچیل در دوران جنگ جهانی دوم هم نخست‌وزیر انگلستان بود.
2-شعبان، ورزشگاه خود را تبدیل به یک مرکز توریستی کرده و مسافران جهانگرد ایرانی، برای بازدید از یک محل ورزش سنتی در ایران به باشگاه او می‌رفتند. مراسم ورزش باستانی هم همه‌ساله در روز 4آبان -روز تولد طاغوت وقت- در امجدیه سابق به مدیریت او برگزار می‌شد.
3-دکتر فاطمی بعد از کودتای 28مرداد تنها کسی از اعضای دولت بود که اعدام شد.